Spor Dünyasında Sürdürülebilir Başarı İçin Rehber

Spor Dünyasında Sürdürülebilir Başarı İçin Rehber

Sürdürülebilir başarı, sezonu kazandıran bir ürün değildir. Sporcunun sağlığını, ilacını ve yükünü aynı anda taşıyabilmesidir. Bir dönem parlayan, sonraki dönemde sakatlık, yasaklı madde riski veya düzensiz ilaç kullanımı yüzünden duran kariyer başarılı sayılmaz.

Spor eczacılığı bu noktada devreye girer. Geleneksel adıyla sporda ilaç uzmanlığıdır: sporcuya doğrudan farmasötik bakım. Amaç satmak değil, hekim, antrenör ve sporcuyla aynı dili konuşmaktır.

48 kilogramlık bir taekwondo sporcusu ile 90 dakika boyunca sahada kalan bir futbolcunun ilacı, sıvısı ve destek ürünü aynı değildir. Branş, yaş, cinsiyet, antrenman hacmi ve hedef birlikte okunur. Kişi görünmeden protokol yazılmaz.

Sporcular da hastalanır, doktora muayene olmak için giderler, doktor gerekirse onlara da bir reçete yazar ve sporcular ellerinde reçeteleri ile bir eczaneyi elbette ki ziyaret edebilirler.

Önemli olan; bu bu doğal süreçlerin, ilgili ve yetkili sağlık uzmanları tarafından olağanüstü dikkat ve hassasiyet ile yönetilmesidir.

İlaç, listeye bakılarak bırakılmaz

Reçeteli ilaç “yasaklı olabilir” diye kendiliğinden kesilmez. Endikasyon, doz, süre, etkileşim ve o branştaki doping durumu aynı masada durur. Bazı maddeler belirli sporlarda yasaktır, bazılarında değildir. Bazıları terapötik kullanım muafiyeti (TUE) ister. Bunu sporcuya korku cümlesiyle değil, yazılı ve güncel listeyle anlatmak gerekir.

Zemin belge, Dünya Anti-Doping Ajansı’nın her yıl yenilenen Yasaklı Listesi’dir. Liste ezberlenmez; karar anında açılır. Eczacının işi, listedeki maddeyi sporcunun elindeki kutuyla eşleştirmektir.

Destek ürünü: IOC’nin çizdiği sınır

Uluslararası Olimpiyat Komitesi’nin 2018 konsensus bildirgesi nettir. Beslenme, performansa küçük ama değerli bir katkı yapabilir. Destek ürünü bu katkının ancak küçük bir parçasıdır. Karar vermeden önce beslenme değerlendirmesi gerekir. Performans vaadi taşıyan ürünlerin çoğunun kanıtı zayıftır. Kanıtı görece daha tutarlı bulunanlar sınırlıdır: kafein, kreatin, nitrat ve bazı tampon maddeler. Yanıt kişiden kişiye değişir.

Aynı bildirge riski de yazar. Yanlış ürün sağlığı, performansı ve sporcunun itibarını bozabilir. Asıl tehlike çoğu zaman etiket değil, kontaminasyondur: içinde beyan edilmeyen, yasaklı bir madde. “Doğal” yazması, temiz olduğu anlamına gelmez.

Pratik sıra basittir. Önce eksik var mı, beslenmeyle kapanıyor mu? Kanıt bu sporcuda, bu dönemde işe yarar mı? Ürün, yasaklı liste ve kontaminasyon riski açısından okundu mu? Üçüne de evet denmiyorsa ürün rafa kalkar.

Temiz spor, korkutarak anlatılmaz

2014’te Uluslararası Eczacılık Federasyonu, dopingle mücadelede eczacının rolünü tarif etti. Eczacı yalnızca kutu veren kişi değildir. Sporcunun destek personelidir: doğru ilaç bilgisi, istemeden doping riskini azaltmak, müsabaka eczanesi.

2022’de FIP, spor eczacılığını küresel bir uzmanlık olarak yazdı. Rapor, kaliteli eğitim ve yetkinlik tanımı ister. Türkiye’yi, bu eğitimin hızla geliştiği örnekler arasında anar. Bu cümle bir övünç değil, sorumluluktur. Eğitim varsa saha protokolü de olmalıdır.

Başarı, yükü taşıyabildiği sürece sürer

İlaç ve ürün, antrenman takviminden bağımsız seçilmez. Kamp, deplasman, kilo kategorisi, hastalık ve sakatlık dönüşü ayrı dönemlerdir. Aynı vitamin, müsabaka haftasında başka, sezon arasında başka anlam taşır.

Sürdürülebilirlik burada somutlaşır. Uyku, enerji alımı, demir ve D vitamini gibi gerçek eksikler, etiket vaadinden önce gelir. IOC bildirgesi de önce değerlendirme der, sonra ürüne bakar. Sırayı tersine çeviren program, sporcuyu yormaktan başka işe yaramaz.

Eczacı nerede durur?

Kulüpte, federasyonda, müsabaka eczanesinde ve danışmanlıkta. Hekim tedaviyi belirler. Antrenör yükü kurar. Diyetisyen beslenmeyi taşır. Eczacı, ilacın ve destek ürününün bu ekip içinde güvenli, akılcı ve spor kurallarına uygun kalmasını sağlar. Köprü budur.

Bu yazı teşhis koymaz, tedavi önermez. İlaç ve destek ürünü kararı; hekim, eczacı ve gerektiğinde anti-doping kurumu ile, o sporcuya özel verilir.

Dr. Ecz. Somer Helvacı
Spor Eczacılığı

Kaynaklar

1. Maughan RJ ve ark. IOC consensus statement: dietary supplements and the high-performance athlete. British Journal of Sports Medicine. 2018;52(7):439–455. https://bjsm.bmj.com/content/52/7/439
2. International Pharmaceutical Federation. Sports pharmacy practice and education: a global overview. The Hague: FIP; 2022. https://www.fip.org/file/5391
3. International Pharmaceutical Federation. The role of the pharmacist in the fight against doping in sport. 2014.
4. Dünya Anti-Doping Ajansı. Yasaklı Liste. Her yıl 1 Ocak’ta güncellenir. https://www.wada-ama.org/en/prohibited-list